Câu hỏi này xuất hiện mỗi khi có người từ nước ngoài về công tác trong nước, hoặc khi một nhà khoa học Việt Nam được bổ nhiệm ở đại học nước ngoài. Câu trả lời ngắn: hai hệ thống khác nhau về bản chất, nên không quy đổi trực tiếp.
Hai logic khác nhau
Ở nhiều nước, chức danh gắn với vị trí việc làm. Một người được một trường bổ nhiệm vào ngạch giáo sư của trường đó. Chức danh tồn tại cùng vị trí — rời trường thì thường không mang theo, trừ các trường hợp danh dự. Mỗi trường có tiêu chí và quy trình riêng, nên mức độ của cùng một tên gọi có thể khác nhau khá xa giữa các trường.
Ở Việt Nam, đây là chức danh được nhà nước công nhận. Quy trình xét qua ba cấp hội đồng, theo tiêu chuẩn chung áp dụng cho cả nước, và sau khi được công nhận thì chức danh gắn với cá nhân chứ không gắn với nơi làm việc.
Từ hai logic này mà sinh ra mọi khác biệt còn lại.
Hệ quả thực tế
- Người là professor ở nước ngoài về Việt Nam không đương nhiên được coi là giáo sư theo hệ thống trong nước. Muốn có chức danh trong nước thì vẫn theo quy trình xét như mọi ứng viên khác.
- Người là giáo sư ở Việt Nam sang nước ngoài cũng không đương nhiên được xếp vào ngạch giáo sư của trường sở tại — điều đó phụ thuộc vào quyết định bổ nhiệm của chính trường đó.
- Cách xưng hô trong bối cảnh quốc tế nên rõ ràng: nêu chức danh kèm hệ thống công nhận, thay vì để người đọc tự suy.
Điều này không có nghĩa hệ thống nào hơn
Mỗi cơ chế có ưu và nhược. Cơ chế gắn với vị trí cho phép trường chủ động tuyển người theo nhu cầu và trả lương theo ngạch, nhưng tạo ra sự không đồng nhất giữa các trường. Cơ chế công nhận theo tiêu chuẩn chung tạo mặt bằng thống nhất trên cả nước, nhưng kém linh hoạt hơn khi muốn thu hút nhân sự đặc biệt.
Đây cũng là lý do nhiều trường ở Việt Nam có thêm các vị trí chuyên môn nội bộ song song với hệ thống chức danh nhà nước, để giải bài toán linh hoạt.
Với người đang cân nhắc trở về
- Tìm hiểu quy định công nhận văn bằng nếu bạn có bằng tiến sĩ nước ngoài — đây là thủ tục cần làm và nên làm sớm.
- Hỏi rõ vị trí và ngạch khi đàm phán với đơn vị trong nước, vì đây là thứ quyết định thu nhập và điều kiện làm việc, chứ không phải danh xưng.
- Nếu định xét chức danh trong nước, hãy tìm hiểu tiêu chuẩn từ sớm, đặc biệt các nhóm tiêu chí về giảng dạy và hướng dẫn — những thứ mà thời gian ở nước ngoài có thể chưa tích luỹ theo cách hệ thống trong nước ghi nhận.
Trên Danh Bạ Học Thuật, bạn có thể xem hồ sơ của những người từng học và làm việc ở nước ngoài rồi trở về — con đường của họ là tham khảo thực tế nhất.
Câu hỏi thường gặp
Professor ở nước ngoài về Việt Nam có được coi là giáo sư không?
Không đương nhiên. Chức danh giáo sư ở Việt Nam là chức danh được nhà nước công nhận theo quy trình riêng, nên vẫn cần xét như mọi ứng viên khác.
Vì sao hai hệ thống không quy đổi trực tiếp?
Vì chúng dựa trên hai logic khác nhau: ở nhiều nước chức danh gắn với vị trí việc làm tại một trường cụ thể, còn ở Việt Nam chức danh được công nhận theo tiêu chuẩn chung và gắn với cá nhân.
Giáo sư Việt Nam sang nước ngoài có giữ được chức danh không?
Chức danh được công nhận trong nước vẫn thuộc về cá nhân, nhưng việc được xếp vào ngạch giáo sư của trường nước ngoài phụ thuộc vào quyết định bổ nhiệm của chính trường đó.
Người có bằng tiến sĩ nước ngoài cần làm gì khi về nước?
Tìm hiểu và thực hiện thủ tục công nhận văn bằng theo quy định hiện hành, nên làm sớm thay vì để tới lúc cần dùng.
Khi đàm phán với trường trong nước nên hỏi gì?
Hỏi rõ vị trí và ngạch chuyên môn, vì đó mới là thứ quyết định thu nhập và điều kiện làm việc, chứ không phải danh xưng.
