Người mới bước vào con đường nghiên cứu thường mặc định rằng làm khoa học nghĩa là làm ở trường đại học. Thực tế còn một hệ thống khác song song: các viện nghiên cứu. Hai môi trường này có nhịp làm việc và cơ chế rất khác nhau.
Khác biệt cơ bản
Tỉ trọng công việc. Ở trường đại học, giảng dạy chiếm phần đáng kể thời gian, kèm theo công tác chủ nhiệm, coi thi, hướng dẫn khoá luận. Ở viện, phần lớn thời gian dành cho đề tài nghiên cứu, tuy nhiều viện cũng tham gia đào tạo sau đại học.
Nguồn kinh phí. Trường có nguồn thu từ đào tạo, còn viện thường phụ thuộc nhiều hơn vào đề tài, dự án và hợp đồng. Điều này khiến nhịp làm việc ở viện gắn chặt với chu kỳ đề tài — có giai đoạn rất căng, có giai đoạn chờ.
Thiết bị và hạ tầng. Nhiều viện chuyên ngành có hệ thống thiết bị mà trường không có, vì đó là công cụ phục vụ đúng một lĩnh vực hẹp. Ngược lại, trường thường có cộng đồng đa ngành rộng hơn, thuận lợi cho hợp tác liên ngành.
Nhịp tiếp xúc với người trẻ. Ở trường, bạn liên tục làm việc với sinh viên và học viên; đây vừa là gánh nặng thời gian vừa là nguồn nhân lực cho nhóm nghiên cứu. Ở viện, dòng người trẻ thường mỏng hơn.
Với con đường chức danh
Cả hai môi trường đều dẫn tới chức danh khoa học, nhưng cách tích luỹ khác nhau. Tiêu chuẩn xét chức danh thường bao gồm cả nhóm tiêu chí về đào tạo — hướng dẫn học viên, nghiên cứu sinh, biên soạn giáo trình. Người làm ở viện không tham gia đào tạo sẽ khó tích luỹ nhóm này, nên nhiều người chủ động nhận hướng dẫn nghiên cứu sinh qua các cơ sở đào tạo liên kết.
Ngược lại, người ở trường thường bị hạn chế về thời gian dành cho nghiên cứu, nên nhóm tiêu chí về công bố và chủ trì đề tài lại là phần cần cố gắng.
Trong dữ liệu của Danh Bạ Học Thuật, cả hai loại đơn vị đều xuất hiện trong nhóm có nhiều nhà khoa học đạt chuẩn — cạnh các trường lớn là các học viện và viện chuyên ngành. Điều này cho thấy không có con đường nào ưu thế tuyệt đối.
Chọn thế nào cho giai đoạn của bạn
- Nếu bạn muốn tập trung sâu vào một hướng hẹp và có thiết bị chuyên dụng, viện chuyên ngành thường phù hợp hơn.
- Nếu bạn thích làm việc với người trẻ và muốn xây nhóm nghiên cứu từ học viên, trường đại học có lợi thế rõ.
- Nếu bạn cần sự ổn định về thu nhập, hãy tìm hiểu kỹ cơ chế của đơn vị cụ thể, vì khác biệt giữa các đơn vị trong cùng loại còn lớn hơn khác biệt giữa hai loại.
- Nếu bạn làm hướng liên ngành, môi trường đa ngành của trường thường dễ tìm cộng sự hơn.
Một lưu ý
Ranh giới giữa hai loại đang mờ dần: nhiều trường lập viện nghiên cứu trực thuộc, nhiều viện tham gia đào tạo sau đại học. Vì vậy, thay vì chọn theo loại hình, hãy tìm hiểu đơn vị cụ thể: nhóm nghiên cứu nào đang hoạt động ở đó, họ công bố ở đâu, kinh phí từ nguồn nào, và người ở đó có hài lòng không.
Bạn có thể xem danh sách nhà khoa học theo từng trường và viện trên Danh Bạ Học Thuật để hình dung đội ngũ thực tế trước khi liên hệ.
Câu hỏi thường gặp
Làm ở viện nghiên cứu có xét được chức danh giáo sư không?
Có. Tuy nhiên tiêu chuẩn thường bao gồm nhóm tiêu chí về đào tạo, nên nhiều người ở viện chủ động nhận hướng dẫn nghiên cứu sinh qua các cơ sở đào tạo liên kết.
Môi trường nào thuận lợi hơn cho nghiên cứu?
Không có câu trả lời chung. Viện thường cho nhiều thời gian nghiên cứu hơn, trường có cộng đồng đa ngành và nguồn học viên. Khác biệt giữa các đơn vị cụ thể còn lớn hơn khác biệt giữa hai loại hình.
Viện nghiên cứu có đào tạo sau đại học không?
Nhiều viện có tham gia đào tạo sau đại học. Ranh giới giữa hai loại hình đang mờ dần khi trường lập viện trực thuộc và viện tham gia đào tạo.
Nên tìm hiểu gì trước khi chọn nơi làm việc?
Nhóm nghiên cứu nào đang hoạt động ở đó, họ công bố ở đâu, nguồn kinh phí ra sao, và ý kiến của người đang làm việc tại đó.
Người ở viện có gặp bất lợi khi xét chức danh không?
Không hẳn bất lợi, chỉ là cách tích luỹ khác. Người ở viện cần chú ý nhóm tiêu chí đào tạo, còn người ở trường thường cần cố gắng ở nhóm công bố và chủ trì đề tài.
