Trong các báo cáo, hợp tác quốc tế thường xuất hiện như một chỉ tiêu. Nhưng trên thực tế, hầu hết quan hệ hợp tác bền đều bắt đầu từ những việc rất nhỏ — một câu hỏi gửi qua email, một lần gặp ở hội nghị, một lời mời phản biện.
Bốn cách bắt đầu thực tế
Từ việc đọc. Bạn đọc một bài, có câu hỏi thật về phương pháp hoặc dữ liệu, và viết thư hỏi tác giả. Đây là cách tự nhiên nhất. Người làm nghiên cứu thường sẵn lòng trả lời câu hỏi chuyên môn cụ thể — điều họ không trả lời là những thư chung chung xin hợp tác.
Từ hội nghị. Không phải từ bài trình bày mà từ những cuộc trò chuyện bên lề. Cách hiệu quả: chuẩn bị trước danh sách vài người bạn muốn gặp, đọc công trình của họ, và chuẩn bị một câu hỏi cụ thể.
Từ vai trò phản biện. Nhận phản biện cho tạp chí quốc tế giúp bạn được biết tới trong cộng đồng, và đôi khi dẫn tới quan hệ trực tiếp về sau.
Từ mạng lưới sẵn có. Người hướng dẫn cũ, bạn cùng khoá thời làm tiến sĩ, đồng nghiệp đã ra nước ngoài. Đây là nguồn dễ nhất và hay bị bỏ quên nhất.
Viết thư liên hệ lần đầu
Nguyên tắc: cụ thể và có đi có lại. Một lá thư có khả năng được hồi âm thường gồm: một câu giới thiệu bạn là ai; nêu rõ bạn đã đọc công trình nào của họ và câu hỏi cụ thể của bạn; nói bạn có gì để đóng góp — dữ liệu ở bối cảnh Việt Nam, một kỹ thuật, một mẫu vật, quyền truy cập một nhóm đối tượng nghiên cứu; và một đề xuất nhỏ, khả thi.
Điểm mấu chốt là phần thứ ba. Hợp tác quốc tế bền vững không phải quan hệ xin cho — nó cần cả hai phía có thứ mà bên kia cần. Với nhóm Việt Nam, thứ có giá trị thường là dữ liệu và bối cảnh nghiên cứu mà nhóm nước ngoài không tiếp cận được.
Bắt đầu nhỏ
Đừng đề xuất một đề tài lớn ngay từ thư đầu. Những khởi đầu thực tế hơn: cùng viết một bài tổng quan; trao đổi dữ liệu cho một phân tích nhỏ; mời họ tham gia một hội thảo trực tuyến; hoặc gửi một sinh viên sang thực tập ngắn hạn. Nếu làm việc ăn ý, quan hệ tự lớn dần.
Những điều nên thoả thuận trước
- Quyền tác giả: ai đứng tên, thứ tự thế nào, ai là tác giả liên hệ. Thoả thuận bằng văn bản ngay từ đầu.
- Quyền sở hữu dữ liệu: ai giữ dữ liệu gốc, ai được dùng cho nghiên cứu tiếp theo.
- Kinh phí: bên nào chi trả phần nào, đặc biệt là phí xuất bản.
- Đạo đức nghiên cứu: nếu nghiên cứu trên người, cần phê duyệt của hội đồng nào và ở nước nào.
- Quy định về chuyển dữ liệu và mẫu vật qua biên giới, vốn có ràng buộc pháp lý ở nhiều lĩnh vực.
Nghe có vẻ nhiều thủ tục, nhưng một cuộc trao đổi thẳng thắn ở đầu tiết kiệm rất nhiều rắc rối về sau — nhất là khi bài sắp nộp và mọi người mới bàn ai đứng tên.
Bạn có thể dùng Danh Bạ Học Thuật để tìm những nhà khoa học trong nước đang làm cùng hướng — hợp tác trong nước tốt thường là bước đệm tự nhiên để cùng nhau bước ra quốc tế.
Câu hỏi thường gặp
Viết thư xin hợp tác quốc tế thế nào cho được hồi âm?
Nêu rõ bạn đã đọc công trình nào của họ, đặt một câu hỏi chuyên môn cụ thể, và quan trọng nhất là nói bạn có gì để đóng góp. Thư chung chung xin hợp tác thường không được trả lời.
Nhóm Việt Nam có gì để đóng góp trong hợp tác quốc tế?
Thường là dữ liệu và bối cảnh nghiên cứu mà nhóm nước ngoài không tiếp cận được, cùng với mẫu vật, kỹ thuật hoặc quyền tiếp cận một nhóm đối tượng nghiên cứu.
Nên bắt đầu hợp tác bằng việc gì?
Bằng việc nhỏ và khả thi: cùng viết một bài tổng quan, trao đổi dữ liệu cho một phân tích nhỏ, hoặc gửi sinh viên sang thực tập ngắn hạn.
Cần thoả thuận những gì trước khi bắt tay làm chung?
Quyền tác giả và thứ tự đứng tên, quyền sở hữu dữ liệu, phân chia kinh phí đặc biệt là phí xuất bản, và các yêu cầu về đạo đức nghiên cứu.
Có nên đề xuất một đề tài lớn ngay từ đầu không?
Không nên. Bắt đầu bằng việc nhỏ để hai bên thử cách làm việc với nhau, rồi mở rộng dần khi đã ăn ý.
