Trong quy trình bảo vệ luận án, việc lập danh sách người phản biện và thành viên hội đồng thường do cơ sở đào tạo chủ trì. Nhưng người hướng dẫn và nghiên cứu sinh thường được hỏi ý kiến, và một đề xuất có cân nhắc sẽ giúp cả quá trình trôi chảy hơn nhiều.
Tiêu chí chọn
- Đúng chuyên môn hẹp. Đây là tiêu chí quan trọng nhất. Một người có chức danh cao nhưng làm hướng khác sẽ khó đưa ra nhận xét sâu, và điều đó không có lợi cho ai — kể cả nghiên cứu sinh, vì luận án không nhận được góp ý thực chất.
- Đang hoạt động trong lĩnh vực. Có công bố gần đây cho thấy họ nắm được tình hình nghiên cứu hiện tại của hướng đó.
- Đủ điều kiện theo quy định. Quy chế đào tạo có yêu cầu cụ thể về học hàm học vị và số lượng thành viên. Cần đối chiếu với văn bản hiện hành của cơ sở đào tạo.
- Đa dạng đơn vị. Hội đồng gồm quá nhiều người từ cùng một nơi làm giảm tính khách quan.
Những trường hợp xung đột lợi ích
Đây là phần hay bị bỏ sót và có thể khiến danh sách bị trả lại:
- Người cùng đơn vị với nghiên cứu sinh hoặc người hướng dẫn, tuỳ mức độ quy chế cho phép.
- Đồng tác giả gần đây với nghiên cứu sinh hoặc người hướng dẫn.
- Người đang cùng tham gia một đề tài với nhóm.
- Quan hệ thầy trò trực tiếp.
- Quan hệ gia đình hoặc quan hệ cá nhân gần gũi.
Nguyên tắc chung dễ nhớ: nếu một người quan sát bên ngoài có thể đặt câu hỏi về tính khách quan, thì nên tránh.
Cách lập danh sách
Bước 1 — Từ danh mục tài liệu của luận án. Những người có công trình được luận án trích dẫn nhiều là ứng viên tự nhiên. Họ hiểu bối cảnh, và nhận xét của họ thường sâu.
Bước 2 — Tra trên danh bạ theo ngành và hướng. Lọc theo ngành, xem hướng nghiên cứu ghi trong hồ sơ, kiểm tra đơn vị công tác để tránh trùng với nhóm của bạn.
Bước 3 — Kiểm tra hoạt động gần đây. Xem công bố vài năm gần nhất qua các hồ sơ trích dẫn công khai.
Bước 4 — Lập danh sách dài hơn số cần. Luôn có người bận, người từ chối, người vướng xung đột. Chuẩn bị dư giúp không bị động.
Bước 5 — Chuyển cho cơ sở đào tạo kèm ghi chú ngắn về lý do đề xuất từng người, và nêu rõ các mối liên hệ nếu có, thay vì để họ tự phát hiện.
Điều nghiên cứu sinh nên và không nên làm
Nên: chuẩn bị bản tóm tắt luận án gọn gàng để người được mời nắm nhanh nội dung; hoàn thiện luận án trước khi danh sách được chốt, vì người phản biện cần đủ thời gian đọc.
Không nên: tự liên hệ trước với người dự kiến phản biện để nhờ vả hoặc tác động — đây là điều làm hỏng tính khách quan của cả quá trình và có thể gây hậu quả nghiêm trọng cho chính bạn.
Nếu nhận được nhận xét gay gắt
Một bản nhận xét khắt khe không phải là dấu hiệu bạn bị đối xử bất công. Người phản biện am hiểu thường soi kỹ, và những điểm họ chỉ ra chính là thứ sẽ được hỏi khi bảo vệ. Cách xử lý tốt nhất là trả lời từng ý bằng lập luận và dữ liệu, giống như cách trả lời phản biện của một bài báo.
Bạn có thể bắt đầu lập danh sách trên Danh Bạ Học Thuật — tra theo ngành, xem hướng nghiên cứu và đơn vị công tác của từng nhà khoa học.
Câu hỏi thường gặp
Nghiên cứu sinh có được đề xuất người phản biện không?
Thường thì cơ sở đào tạo chủ trì lập danh sách, nhưng người hướng dẫn và nghiên cứu sinh có thể được hỏi ý kiến. Một đề xuất có cân nhắc giúp quá trình trôi chảy hơn.
Những ai bị coi là có xung đột lợi ích?
Người cùng đơn vị, đồng tác giả gần đây, người đang cùng đề tài, quan hệ thầy trò trực tiếp và quan hệ cá nhân gần gũi. Nguyên tắc chung là tránh mọi trường hợp có thể bị đặt câu hỏi về tính khách quan.
Có nên liên hệ trước với người dự kiến phản biện không?
Không. Việc tự liên hệ để nhờ vả hoặc tác động làm hỏng tính khách quan của quá trình và có thể gây hậu quả nghiêm trọng cho chính nghiên cứu sinh.
Nên chuẩn bị danh sách bao nhiêu người?
Nhiều hơn số cần, vì luôn có người bận, người từ chối hoặc người vướng xung đột lợi ích.
Nhận xét phản biện quá khắt khe thì xử lý thế nào?
Trả lời từng ý bằng lập luận và dữ liệu, tương tự cách trả lời phản biện của một bài báo. Những điểm họ nêu thường chính là nội dung sẽ được hỏi khi bảo vệ.
