Trong một hồ sơ học thuật, bạn sẽ gặp cả ba khái niệm: ngành, chuyên ngành, và hướng nghiên cứu. Nhiều người dùng lẫn lộn, dẫn tới tình huống tra cứu không ra người mình cần, hoặc khai hồ sơ không khớp với hệ thống phân loại.
Ba tầng, từ rộng tới hẹp
Ngành là tầng rộng nhất, tương ứng với các nhóm lớn trong hệ thống phân loại của giáo dục và của hội đồng chức danh — chẳng hạn Y học, Kinh tế, Hóa học, Cơ khí. Đây là tầng được dùng để tổ chức hội đồng xét chức danh, nên khi làm hồ sơ, ngành là thứ có ràng buộc hành chính rõ ràng nhất.
Chuyên ngành là tầng hẹp hơn nằm trong một ngành. Trong Y học có nội khoa, ngoại khoa, dịch tễ; trong Kinh tế có kinh tế học, tài chính ngân hàng, quản trị kinh doanh. Chuyên ngành thường gắn với chương trình đào tạo và với mã ngành đào tạo mà bạn thấy trên bằng cấp.
Hướng nghiên cứu là tầng hẹp nhất và cũng linh hoạt nhất. Đây là điều một nhà khoa học thực sự làm hằng ngày — có thể rất cụ thể, có thể nằm giữa hai chuyên ngành, và có thể thay đổi theo thời gian. Hướng nghiên cứu không có hệ thống mã chuẩn nào bắt buộc.
Vì sao ba tầng này hay lệch nhau
Trường hợp rất thường gặp: một người được đào tạo tiến sĩ ở một chuyên ngành, xét chức danh ở một ngành, còn công việc hằng ngày lại nằm ở một hướng liên ngành không thuộc hẳn về đâu. Điều này hoàn toàn bình thường và không có gì sai.
Hệ quả thực tế là khi tra cứu, bạn có thể không tìm thấy một người ở nơi bạn nghĩ họ phải ở. Một người làm về ứng dụng học máy trong y tế có thể được xếp ở Công nghệ Thông tin, ở Y học, hoặc ở cả hai tuỳ cách hệ thống phân loại.
Dùng đúng trong từng việc
- Khi tra cứu người: đừng dừng ở một ngành. Thử cả các ngành lân cận, và tìm thêm bằng từ khoá của hướng nghiên cứu thay vì chỉ theo cây phân loại.
- Khi làm hồ sơ chức danh: ngành là thứ có ràng buộc — cần khai đúng theo hệ thống phân loại hiện hành, vì nó quyết định hội đồng nào xét hồ sơ của bạn.
- Khi giới thiệu bản thân: hướng nghiên cứu là thứ nói lên nhiều nhất. Câu tự giới thiệu bằng ngành nghe rất rộng và không giúp người nghe hình dung bạn làm gì.
- Khi tìm người hướng dẫn: hướng nghiên cứu quan trọng hơn ngành. Cùng ngành mà khác hướng thì vẫn khó đồng hành.
Trường hợp liên ngành
Nghiên cứu liên ngành ngày càng phổ biến và đặt ra khó khăn thật cho hệ thống phân loại. Vài lời khuyên thực dụng: khi làm hồ sơ, hãy chọn ngành mà phần lớn công bố của bạn thuộc về, và trình bày rõ phần liên ngành trong bản thuyết minh; khi tìm cộng sự, hãy tìm ở cả hai phía; và khi công bố, hãy chú ý chọn tạp chí có cộng đồng độc giả thực sự đọc hướng của bạn, thay vì tạp chí đầu ngành của một trong hai bên.
Trên Danh Bạ Học Thuật, bạn có thể tra theo ngành và xem hướng nghiên cứu ghi trong từng hồ sơ — cách hiệu quả nhất là kết hợp cả hai thay vì chỉ lọc theo cây ngành.
Câu hỏi thường gặp
Ngành và chuyên ngành khác nhau ra sao?
Ngành là tầng phân loại rộng dùng trong hệ thống đào tạo và hội đồng chức danh. Chuyên ngành là tầng hẹp hơn nằm trong một ngành, thường gắn với chương trình đào tạo và mã ngành trên bằng cấp.
Hướng nghiên cứu có bắt buộc trùng với chuyên ngành đào tạo không?
Không. Rất nhiều nhà khoa học có hướng nghiên cứu khác với chuyên ngành đào tạo ban đầu, và điều đó hoàn toàn bình thường.
Làm hồ sơ chức danh thì khai ngành nào?
Khai theo hệ thống phân loại hiện hành, chọn ngành mà phần lớn công bố của bạn thuộc về, vì điều này quyết định hội đồng nào xét hồ sơ.
Vì sao tra cứu theo ngành không thấy người tôi cần?
Vì người đó có thể được xếp ở một ngành lân cận, nhất là khi làm hướng liên ngành. Nên thử cả các ngành gần và tìm thêm bằng từ khoá hướng nghiên cứu.
Nghiên cứu liên ngành nên công bố ở đâu?
Ở tạp chí có cộng đồng độc giả thực sự đọc hướng của bạn, thay vì mặc định chọn tạp chí đầu ngành của một trong hai lĩnh vực.
