Ở nhiều nước, làm tiến sĩ là một công việc toàn thời gian có lương. Ở Việt Nam, phần lớn nghiên cứu sinh vẫn đang đi làm — giảng dạy, làm ở doanh nghiệp, làm ở cơ quan nhà nước. Đây không phải là bất lợi có thể phàn nàn cho hết, mà là điều kiện cần được tính vào kế hoạch ngay từ đầu.
Chọn đề tài phù hợp với hoàn cảnh
Đây là quyết định quan trọng nhất và được đưa ra sớm nhất. Vài nguyên tắc:
- Ưu tiên đề tài gắn với công việc hằng ngày. Nếu bạn dạy học, hãy nghiên cứu về chính vấn đề trong lĩnh vực bạn dạy. Nếu bạn làm ở bệnh viện, dữ liệu lâm sàng bạn tiếp cận hằng ngày là tài sản. Cách này biến thời gian làm việc thành một phần thời gian nghiên cứu.
- Tránh đề tài đòi hỏi thực nghiệm dài liên tục nếu bạn không thể có mặt đều đặn.
- Tính tới khả năng tiếp cận dữ liệu. Nhiều luận án chậm nhiều năm chỉ vì khâu xin dữ liệu.
Phân bổ thời gian
Kinh nghiệm chung của những người đã hoàn thành: đều đặn quan trọng hơn số giờ. Mỗi tuần vài buổi cố định, giữ được trong nhiều năm, cho kết quả tốt hơn hẳn kiểu dồn một tháng nghỉ phép rồi bỏ trống nửa năm.
Vài cách xoay xở thường được nhắc:
- Chọn một khung giờ ít bị cắt ngang — với nhiều người là sáng sớm trước giờ làm.
- Giữ một buổi trọn vẹn mỗi tuần cho công việc cần tập trung sâu như viết và phân tích, thay vì chia nhỏ.
- Dùng những quãng ngắn cho việc nhẹ: đọc tài liệu, sửa trích dẫn, chuẩn bị số liệu.
- Xin đơn vị bố trí lịch công tác thuận lợi hơn — nhiều nơi có cơ chế hỗ trợ người đang học, nhưng phải hỏi mới biết.
Làm việc với người hướng dẫn
Khi bạn không có mặt ở trường thường xuyên, việc giữ liên lạc trở nên quan trọng hơn nhiều:
- Đặt lịch gặp định kỳ và giữ nó, kể cả khi bạn thấy chưa có tiến triển gì. Chính những lúc đó mới cần trao đổi nhất.
- Gửi trước những gì bạn có để buổi gặp đi vào nội dung thay vì mất thời gian cập nhật.
- Báo sớm khi chậm tiến độ. Người hướng dẫn xử lý được vấn đề biết trước, không xử lý được sự im lặng kéo dài.
Giữ sức
Đây là phần ít được nói tới. Làm hai việc cùng lúc trong bốn tới sáu năm là quãng đường dài, và kiệt sức là rủi ro có thật. Vài điều thực tế: đặt mục tiêu theo tháng thay vì theo tuần để không tự trách mình vì một tuần bận; chấp nhận rằng sẽ có những giai đoạn dừng lại, và dừng có kế hoạch tốt hơn dừng vì gục; giữ liên hệ với những người cùng cảnh, vì cảm giác đơn độc là thứ khiến nhiều người bỏ cuộc hơn cả khối lượng công việc.
Một điều nên nhớ
Con đường vừa làm vừa học chậm hơn, nhưng nó cũng cho bạn thứ mà người toàn thời gian không có: vấn đề nghiên cứu gắn với thực tiễn công việc, và mạng lưới trong ngành nghề của bạn. Nhiều luận án có giá trị ứng dụng cao nhất đến từ chính những người đang làm nghề.
Nếu bạn đang tìm người hướng dẫn hiểu được hoàn cảnh vừa làm vừa học, hãy tra theo ngành trên Danh Bạ Học Thuật và hỏi thẳng về cách họ làm việc với nghiên cứu sinh không toàn thời gian.
Câu hỏi thường gặp
Chọn đề tài thế nào khi vừa làm vừa học?
Ưu tiên đề tài gắn với công việc hằng ngày để biến thời gian làm việc thành một phần thời gian nghiên cứu, và tránh đề tài đòi hỏi thực nghiệm dài liên tục.
Nên dành bao nhiêu thời gian mỗi tuần?
Quan trọng hơn số giờ là sự đều đặn. Vài buổi cố định mỗi tuần giữ được trong nhiều năm cho kết quả tốt hơn kiểu dồn một đợt rồi bỏ trống dài.
Làm sao giữ liên lạc với người hướng dẫn khi ít có mặt ở trường?
Đặt lịch gặp định kỳ và giữ nó kể cả khi chưa có tiến triển, gửi trước tài liệu để buổi gặp đi thẳng vào nội dung, và báo sớm khi chậm tiến độ.
Làm gì khi thấy kiệt sức?
Đặt mục tiêu theo tháng thay vì theo tuần, chấp nhận có giai đoạn dừng nhưng dừng có kế hoạch, và giữ liên hệ với những người cùng cảnh để không rơi vào cảm giác đơn độc.
Vừa làm vừa học có bất lợi hoàn toàn không?
Không. Con đường này chậm hơn nhưng cho bạn vấn đề nghiên cứu gắn với thực tiễn và mạng lưới trong ngành nghề, thứ mà người toàn thời gian thường không có.
